800 dolayı – 1150
Runlar ve run taşları
Run alfabesi 8. yüzyılın sonunda 24 işaretten 16 işarete inmiştir. Genç futhark denen bu alfabe, uzun dallı Danimarka biçimiyle ve kısa dallı İsveç ve Norveç biçimiyle yazılır. Viking Çağı’ndan 3.000 kadar run taşı günümüze ulaşır, bunların 2.700 kadarı İsveç’te, binden fazlası yalnızca Uppland’dedir, Danimarka’da ise 250, Norveç’te 50 kadar taş vardır. Çoğu, ölüler için akrabalarının diktiği anıt taşlardır ve bu gelenek 1100 dolaylarında sona erer.
Östergötland’daki Rök taşı 9. yüzyılın başında oyulmuştur ve 760 kadar işaretle taşa kazınmış en uzun run yazıtını taşır. Varinn taşı ölen oğlu Vámóðr için diker, metnin bazı bölümleri şifrelidir, Büyük Theodorik’in adını anar ve bugün kaybolmuş mitlere göndermeler yapar. Jelling’de Kral Gorm karısı Thyra için bir taş diker, oğulları Harald Blåtand da üzerinde İsa figürü olan daha büyük bir taş diktirir ve bütün Danimarka’yı ve Norveç’i kazandığını, Danları Hristiyan yaptığını yazdırır.
Östergötland’daki Rök kilisesinin yanındaki, 9. yüzyıl başında oyulmuş Rök taşı, 2020’de çekilmiş fotoğrafWikimedia Commons, Arkland, CC BY-SA 4.0 (Rökstenen Ög 2020 3.jpg)
İsveç taşlarının çoğu 11. yüzyıldandır, Uppland’de yüzde 70 kadarında haç ya da Hristiyan duaları vardır. Yaklaşık 30 taş “Yunanistan”a, yani Bizans İmparatorluğu’na giden ve çoğu Varang Muhafızları’nda hizmet eden adamları anar. 26 kadar taş da Ingvar’ın 1036–1041’deki Serkland seferine katılanları anar. Gripsholm’daki taşı Tóla, “altın için yiğitçe uzaklara giden” ve Serkland’da ölen oğlu, Ingvar’ın kardeşi Haraldr için diktirir, Ed’de ise Muhafızların eski komutanlarından Ragnvaldr bir kayaya run kazıtır.
İskandinav yolcular yurtlarından çok uzaklarda da run bırakır. Konstantinopolis’teki Ayasofya’nın bir galerisinde biri, bugün yalnızca “-ftan”, yani Halfdan kısmı okunabilen bir ad kazır. 11. yüzyılın ikinci yarısında İskandinavlar Pire’deki mermer aslanın üzerine yılan şeritleri içinde iki uzun yazıt oyar, Venedikliler aslanı 1687’de Venedik’e götürür. 12. yüzyılda İskandinavlar Orkney’deki Neolitik Maeshowe mezarına girip duvarlarına 30’u aşkın yazıt kazır, bu tek bir yerdeki en büyük run yazıtı topluluğudur.
Orkney’deki Maeshowe höyüğü, İskandinavların 12. yüzyılda mezar odasını runlarla doldurduğu Neolitik bir mezarWikimedia Commons, unknown author, Public domain (MaesHowe.jpg)
Kaynaklar
- Per Holmberg, Bo Gräslund, Olof Sundqvist and Henrik Williams, “The Rök Runestone and the End of the World”, Futhark 9–10 (2020), pp. 7–38.
- Sigfús Blöndal and Benedikt S. Benedikz, The Varangians of Byzantium (2007).
- Elisabeth Svärdström, “Runorna i Hagia Sofia”, Fornvännen 65 (1970), pp. 247–249.
Önceki: Gümüş ve ticaretSonraki: Silahlar ve kalkan duvarı